Mi Bishita na MANA

by | Aug 2, 2025 | No Ficcion, Papiamento

Riba un diamars, den higra di solo di 12or di merdia, mi casa y ami a dicidi di bishita Museo Arkeologico Nacional Aruba. Nos a para auto dilanti di Shoe Balloo y a cana bay rumbo museo. Nos a para leu cu e intencion di lunch na Santos despues. Mi kier a pasa bishita mi mama na su trabou den caya, pero a opta pa haci esaki ora di bin bek. E cana tabata mas cortico di loke mi ta corda, pero e solo cayente riba mi cuero ta lag’e sinti manera mi a cana 5 kilometer. Ta bon mi a hunta algun capa di protector solar prome cu mi a sali for di cas y a dal mi bril di solo.

E ruman mas grandi ta esun mas chikito

Ora nos a yega nos a haya sa cu nan no ta cobra pa entrada, pero cu nos por haci un donacion ora cu nos ta cla cu nos recorido. Pa un poco contexto, e ultimo biaha cu mi a bishita e museo aki tabata na maart 2012, ora cu ainda mi tabata mas halto cu mi rumannan y mi ruman muhe tabata bisti boots di ultimo moda cu tur confiansa di mundo (mi ta haya falta di e dianan ey, awo e no ta bisti boots mas).

Mi ta corda algun cos ainda di e ultimo bishita. Mi a keda impresiona cu varios cos ainda ta traha. Mi mente ignorante a pensa cu si mi primi e botonnan nada lo pasa. Nos a tuma nos tempo den e museo. Wak e detayenan di obhetonan, lesa informacion, scucha storianan y wak videonan. E museo mes ta duna bo un paz y ami a haya gana di keda. Mi ta namora di e arkitectura di e edificio, di su formanan, decoracionnan, colo y holo. Sinembargo, pa e articulo di awe mi kier para keto na un espacio di e museo cu normalmente hende no sa drenta den dje, a menos cu bo tin un actividad. Ta trata di e auditorium di MANA.

E auditorium tabata habri!

Pa casualidad e parti aki di museo si mi a bishita e aña aki mes. Mi a keda encanta cu e cuadranan cu tin poni na muraya. Durante un tayer mi a wak nan pa prome biaha. Mi a keda encanta cu nan y tabata apunto di saca un potret pa mustra mi casa, pero mi a wak un borchi chikito cu ta indica cu no mag di saca potret di e cuadranan. Naturalmente mi a respeta esaki. 

Mi a pidi mi casa pa nos drenta e auditorium pa mi mustr’e e cuadranan. Anto pa nos sorpresa e tabta habri. Ni un minuut despues cu nos a denta den e auditorium, director di MANA a drenta y introduci su mes. El a splica nos cu normalmente e parti aki di museo no ta habri pa publico, pero cu e artista, Ephraim R. Britten, cu a pinta e cuadranan a pidi e museo conta bishitantenan di e cuadranan y duna nan chens pa wak nan. 

Mi gana di saca e potret di e cuadranan a bolbe drenta mi, maske mi casa ta ey mes cu mi pa wak nan. Mi a dicidi di haci un grabacion di mi interpretacion di e cuadranan. Di un banda mi sa pakico e cuadranan ta atrai mi asina tanto. E ta un sed cu mi tin desde cu mi a bin biba bek na Aruba pa sa di unda mi ta bin y mi raiz, pero ultimamente e sed aki a cuminsa bira incontrolabel. E descubrimento aki a bira mi proposito. Asina ta, ora cu mi a wak e cuadranan, asina colorido, yena cu detayenan, cu asina hopi historia den un solo retrato, mi a keda captiva. P’esey mi ta bay comparti cu boso awo loke mi por a mira riba e pinturanan.

Cuadra 1: Mangelnan yena cu promesa

E prome pintura a pone mi pensa riba Mangel Halto of costanan den becindario di Savaneta. Mi por mira hopi mangel. Den un canoa tin seis adulto y un mucha. Tres hende homber y tres hende muhe. Dos hende homber ta rema y un ta sinta tras di un di e hende muhenan y ta mustra di tin un man riba lomba di e muhe. Den e muhe su scochi e tin un mucha. Nan ta parce di ta yegando canto di Mangel Halto. Na parti robes ariba tin tera den e skina. Ami ta ta interpret’e cu Ephraim kier demostra con e tera tabata mustra antes, seco y duro (cu piedra). Banda drechi ariba por wak un turtuga, pisca cora, yuca, tres sorto di cocolishi.

Cuadra 2: Un bon cosecha

Tin mas detayenan y awo por wak e hendenan mas di cerca. Tin un lora den e pintura (mi a haya correccion di mi casa cu alabes a informa mi cu esaki ta e especie cu PNA/ ACF a introduci recien bek na Aruba). Den e shelo tabata tin basta nubia, pero toch e tempo ta basta cla. Mi por wak Canashito y tres hut. E hutnan ta traha di palma. Nan tin cosecha tambe di maishi. Den e tera parti abou por wak pinturanan di Indjan dunando mas textura na e pintura.

E indjannan tin marca na nan cara, dus nan cara ta pinta cu diferente patronchi. Indjannan muhe tin un strepi diki cora bou nan wowo y riba nan nanishi. Na cachete di e muhenan tambe tin patronchi zikzak. E pintura di e hende hombernan ta mustra un tiki diferente. Nan tin pintura na nan mannan. E homber riba e pintura tin jockey di paña bisti. Tambe nan ta bisti cadena. Sinembargo mi no por a saca afo di ki material e cadena ta. Den e pintura por wak cu e hende muhenan no tabata tapa nan pechonan pero abou si tabata cubri. Mas patras aya den e pintura por wak cu nan tin mas cosecha tambe. 

Cuadra 3: Un futuro perdi

Riba e di tres pintura por observa Hooiberg patras. Na canto di lama tin boto y den e lama tambe por wak barconan di leu. E cuadra aki ta ilustra colonisacion. Riba e cuadra por wak Europeanonan, Spañonan, cu nan armadura cu ta proteha nan pecho cu hero mesun frieuw y duro cu nan curason. Mi no a spera si di wak nan den short. Na pia nan tabata tin boots halto bisti. Nan tabata arma cu scopet y cu un cruz ilustrando Cristianismo, nan religion y arma poderoso.

Riba e pintura por mira dos persona esclavisa. Nan mannan y garganta ta cubri cu hero y bo por mira e impotencia den nan cara, pero tambe e rabia. Di un distancia por mira otro personanan esclavisa, pero nan no ta asina central manera e otro dos personanan. Bo por wak claramente e explotacion di personanan esclavisa door di e Spañonan. Nan cosecha cu antes nan tabata cultiva cu orguyo y respet ya no ta di nan mas. 

Cuadra 4: Algo ta cambiando

E aspecto di religion y creencia ta bira mas visibel riba e di cuater cuadra. Aki por mira un cruz riba e dak di un cas di un habitante. Den aspecto fisico di e meneer por wak rastro di indjan cerca dije, pero algo ta diferente. Awo e tin sapato bisti, tabata cubri cu mas paña y un sombre tabata cubri su cabes. E cas cu e meneer ta para dilanti di dje ta traha cu piedra, pero ainda por wak hut si den vecindario.

Riba e cuadra parti abou por mira burico y cabrito. Na parti ariba por wak cuater cabay y casnan traha di palo. Aki ta mustra manera Eagle Beach. Den e pintura por wak 1636 y 1791 marca. Tambe por wak tres barco chikito y un barco grandi, pero ainda por wak un canoa ilustrando un periodo di transision. E barconan y e canoa ta para na canto. Aki mi a keda pega y no sa ki Ephraim kier bisa mi.

Ami tabata bou impresion cu e barconan lo ta bayendo. E di cuater pintura tabata yena cu capa di informacion. Pa cuminsa cabay no tabata un bestia di Aruba (burico si?). Mi casa ta pensa cu e cabay ta representa e comercio cu a cuminsa na Aruba (trade) y ami ta di acuerdo cu su pensamento, no mas cu mi ta pensa cu nan a trece cabay tambe pa acelera e trabounan y e comercio.

Cuadra 5 y 6: “Golden Rush”

Aki Ephraim ta ilustra un waf (Paardenbaai) cu diferente frutanan (patia) y batatanan. Por observa barconan mas moderno (mi ta desapunta cu mi no a describi dicon mi ta pensa cu nan ta mas moderno). Patras aya por wak Fort Zoutman y tambe por mira algun casnan rond ey banda. E meneer riba e potret aki ta un tiki mas cubri cu paña y su cara ta mustra cera (ami a pensa cu e ta rabia).

Mas ariba di e cuadra por wak Bushiribana cu detayenan di oro y por wak un piek. Dunando e impresion cu tin buscamento di oro. Mi casa a cuminsa conta cu e ta interpreta cu Ephraim kier a ilustra e prome pilar economico di Aruba. Prome a descubri oro, despues a cuminsa cu comercio di fruta te fosfaat. Mi no sa si di berdad e tin rason, pero por wak e garoshinan grandi cu nan tabata uza antes durante mina di fosfaat. Riba e garoshi tin skirbi ‘Aruba Phosphaat Maatschappy’.

Mas ariba por wak con e aspecto di cosecha a sigui crece na Aruba. Por wak mas maishi y plantacion di aloe. Pa loke ta architectura por wak cambionan den e structura di cas tambe cu den transcurso di añanan a bay cambiando. Riba e pintura aki tambe por wak Hooiberg. Mi ta haya bon cu Ephraim ta orienta nos, cu ta wak e pinturanan, door di agrega paisahenan cultural di nos isla.

Cuadra 7: Progreso y abundancia a costo di kico?

E siguiente pintura tabata grita e epoca despues di 1924. Mesora bo ta wak e bandera di Merca y Hulanda. Riba e pintura aki por mira hopi hende. Di nan aparencia fisico bo por wak cu nan tabata bin di diferente pais, p.e. nan colo di cuero, nan manera di bisti y haltura. Riba e cuadra aki tin auto ilustra pa prome biaha. Tin seis diferente auto y dos bus.

Memey por wak Lago. Abou por wak raiz. Na e parti ariba e palo ta sigui y e ta mustra manera un palo di druif. Di e palo aki tin diferente man ta sali. Ami na prome instante a interpret’e como crecemento. Den e palo di druif bo por wak Lago tambe pero e ta dof ilustra. Ami a wak esaki manera progreso, pero cu nos ta keda cu nos raiz y corda di unda nos a bin. E druifnan den e palo tin un mescla di colo. Tin colo biña, tin cu ainda ta berde y tin cu ya a bira bruin.

Mi casa su interpretacion tabata ful diferente y tabata haci hopi mas sentido cu esun di mi. El a interpreta cu Ephraim kier ilustra e venenamento di Aruba y p’esey nan a uza colo berde y p’esey tin manera neblina den e palo y Lago patras. Tambe el a sigui splica cu e tin heridanan den e palo (ami no a wak esaki mes). Di un banda e palo tin su raiz y el a sigui crece y saca fruta, pero a costo di kico?

Cuadra 8: “The Aruban Dream”

Riba e ultimo potret por mira e bandera di Antiyas Hulandes. Ami a pensa mesora riba 1986. Di un banda bo ta wak un man bacha cu colonan di bandera di Aruba. E man aki ta saca un strea for di e bandera di Antiyas Hulandes, simbolisando Aruba su status aparte.

Na otro banda parti ariba robes tambe tin un otro man bacha. Riba e man aki por lesa: “Right to vote”. E bachi aki no tin e colonan di Merca, pero e ta refleha e influencia di Merca riba nos isla. Na parti abou di e pintura por mira un hotel (Hotel Caribe, segun mi casa) y hopi palo di coco, hopi mata, hopi berde en general. Automaticamente bo ta cuminsa reflexiona. Con nos a yega aki nan? Un isla feliz di cement. Un otro cura di Merca? Nos no por nenga cu e man misterioso bacha ey tin un influencia enorme riba nos identidad.

Mi ta hopi curioso pa sa kico Ephraim lo pinta si e sigui cu e serie aki. Si abo haya chens di pasa admira e pinturanan aki den e auditorium di MANA, corda cu no ta permiti di saca potret (tin cosnan cu nos mester admira sin cu nos tin cu saca potret of graba, biba den e momento). Un tiki hipocrita di mi banda si mirando cu mi a haci un grabacion di bos, pero pa un bon causa.

Anto lunch na Santos tabata dushi. Mi lo bay pidi algo diferente otro biaha? Si. Mi bariga a keda mucho yen y esaki a influencia mi productividad despues durante “pole dance”? Absolutamente.

Awo si, te otro biaha!

Cu amor,

Jammita

P.S. corda laga un donacion atras pa MANA 🙂

0 Comments

Latest Posts

Grace and Rocky

If those names mean anything to you, you’ve watched Project Hail Mary. I first heard about this movie in January after seeing the trailer. I figured it’d be the kind of film my husband would want to see on IMAX, while I’d prefer to watch it at home with snacks, likely...

Reflexion di Diadomingo: Bestia

Mi a gusta e cuenta aki di skirbi reflexion riba diadomingo. E ta pone mi sinti liber. Pegapega y Cabayito Carnaval oficialmente a termina y mi no a bay wak niun parada. Otro aña mi lo purba bek. Mi tin cu bisa si cu e aña aki, despues di hopi tempo, mi tabata asina...

Reflexion di Diadomingo

Diadomingo; un otro fin di siman of un otro comienso di siman? Depende con bo kier mir’e. Aunke mi mama ta bisa cu e siman nobo semper ta cuminsa riba un diadomingo. Floho te cu mi ta Hole Awe mi a haci cos di floho y a lanta te laat. Loke cu a motiva mi pa lanta ta...

Jammita’s 2025 Recap

So, we finally reached the end of my 2025 recap. I promise that it won't be this long for 2026, and might even challenge myself to keep it under 1000 words. Without further ado, these were my 2025 highlights. Last Christmas Last December, I made a list of things that...

Music That Kept me Sane in 2025

Whether I’m going to work, heading home, going to UA, or to pole dance, my car is where I destress the most, listening to my favorite songs. For the past few years, it’s been one genre in particular. Yes, I’m not ashamed to admit that this middle-aged girl still...
Share Article