Mi Bishita na MANA

by | Aug 2, 2025 | No Ficcion, Papiamento

Riba un diamars, den higra di solo di 12or di merdia, mi casa y ami a dicidi di bishita Museo Arkeologico Nacional Aruba. Nos a para auto dilanti di Shoe Balloo y a cana bay rumbo museo. Nos a para leu cu e intencion di lunch na Santos despues. Mi kier a pasa bishita mi mama na su trabou den caya, pero a opta pa haci esaki ora di bin bek. E cana tabata mas cortico di loke mi ta corda, pero e solo cayente riba mi cuero ta lag’e sinti manera mi a cana 5 kilometer. Ta bon mi a hunta algun capa di protector solar prome cu mi a sali for di cas y a dal mi bril di solo.

E ruman mas grandi ta esun mas chikito

Ora nos a yega nos a haya sa cu nan no ta cobra pa entrada, pero cu nos por haci un donacion ora cu nos ta cla cu nos recorido. Pa un poco contexto, e ultimo biaha cu mi a bishita e museo aki tabata na maart 2012, ora cu ainda mi tabata mas halto cu mi rumannan y mi ruman muhe tabata bisti boots di ultimo moda cu tur confiansa di mundo (mi ta haya falta di e dianan ey, awo e no ta bisti boots mas).

Mi ta corda algun cos ainda di e ultimo bishita. Mi a keda impresiona cu varios cos ainda ta traha. Mi mente ignorante a pensa cu si mi primi e botonnan nada lo pasa. Nos a tuma nos tempo den e museo. Wak e detayenan di obhetonan, lesa informacion, scucha storianan y wak videonan. E museo mes ta duna bo un paz y ami a haya gana di keda. Mi ta namora di e arkitectura di e edificio, di su formanan, decoracionnan, colo y holo. Sinembargo, pa e articulo di awe mi kier para keto na un espacio di e museo cu normalmente hende no sa drenta den dje, a menos cu bo tin un actividad. Ta trata di e auditorium di MANA.

E auditorium tabata habri!

Pa casualidad e parti aki di museo si mi a bishita e aña aki mes. Mi a keda encanta cu e cuadranan cu tin poni na muraya. Durante un tayer mi a wak nan pa prome biaha. Mi a keda encanta cu nan y tabata apunto di saca un potret pa mustra mi casa, pero mi a wak un borchi chikito cu ta indica cu no mag di saca potret di e cuadranan. Naturalmente mi a respeta esaki. 

Mi a pidi mi casa pa nos drenta e auditorium pa mi mustr’e e cuadranan. Anto pa nos sorpresa e tabta habri. Ni un minuut despues cu nos a denta den e auditorium, director di MANA a drenta y introduci su mes. El a splica nos cu normalmente e parti aki di museo no ta habri pa publico, pero cu e artista, Ephraim R. Britten, cu a pinta e cuadranan a pidi e museo conta bishitantenan di e cuadranan y duna nan chens pa wak nan. 

Mi gana di saca e potret di e cuadranan a bolbe drenta mi, maske mi casa ta ey mes cu mi pa wak nan. Mi a dicidi di haci un grabacion di mi interpretacion di e cuadranan. Di un banda mi sa pakico e cuadranan ta atrai mi asina tanto. E ta un sed cu mi tin desde cu mi a bin biba bek na Aruba pa sa di unda mi ta bin y mi raiz, pero ultimamente e sed aki a cuminsa bira incontrolabel. E descubrimento aki a bira mi proposito. Asina ta, ora cu mi a wak e cuadranan, asina colorido, yena cu detayenan, cu asina hopi historia den un solo retrato, mi a keda captiva. P’esey mi ta bay comparti cu boso awo loke mi por a mira riba e pinturanan.

Cuadra 1: Mangelnan yena cu promesa

E prome pintura a pone mi pensa riba Mangel Halto of costanan den becindario di Savaneta. Mi por mira hopi mangel. Den un canoa tin seis adulto y un mucha. Tres hende homber y tres hende muhe. Dos hende homber ta rema y un ta sinta tras di un di e hende muhenan y ta mustra di tin un man riba lomba di e muhe. Den e muhe su scochi e tin un mucha. Nan ta parce di ta yegando canto di Mangel Halto. Na parti robes ariba tin tera den e skina. Ami ta ta interpret’e cu Ephraim kier demostra con e tera tabata mustra antes, seco y duro (cu piedra). Banda drechi ariba por wak un turtuga, pisca cora, yuca, tres sorto di cocolishi.

Cuadra 2: Un bon cosecha

Tin mas detayenan y awo por wak e hendenan mas di cerca. Tin un lora den e pintura (mi a haya correccion di mi casa cu alabes a informa mi cu esaki ta e especie cu PNA/ ACF a introduci recien bek na Aruba). Den e shelo tabata tin basta nubia, pero toch e tempo ta basta cla. Mi por wak Canashito y tres hut. E hutnan ta traha di palma. Nan tin cosecha tambe di maishi. Den e tera parti abou por wak pinturanan di Indjan dunando mas textura na e pintura.

E indjannan tin marca na nan cara, dus nan cara ta pinta cu diferente patronchi. Indjannan muhe tin un strepi diki cora bou nan wowo y riba nan nanishi. Na cachete di e muhenan tambe tin patronchi zikzak. E pintura di e hende hombernan ta mustra un tiki diferente. Nan tin pintura na nan mannan. E homber riba e pintura tin jockey di paña bisti. Tambe nan ta bisti cadena. Sinembargo mi no por a saca afo di ki material e cadena ta. Den e pintura por wak cu e hende muhenan no tabata tapa nan pechonan pero abou si tabata cubri. Mas patras aya den e pintura por wak cu nan tin mas cosecha tambe. 

Cuadra 3: Un futuro perdi

Riba e di tres pintura por observa Hooiberg patras. Na canto di lama tin boto y den e lama tambe por wak barconan di leu. E cuadra aki ta ilustra colonisacion. Riba e cuadra por wak Europeanonan, Spañonan, cu nan armadura cu ta proteha nan pecho cu hero mesun frieuw y duro cu nan curason. Mi no a spera si di wak nan den short. Na pia nan tabata tin boots halto bisti. Nan tabata arma cu scopet y cu un cruz ilustrando Cristianismo, nan religion y arma poderoso.

Riba e pintura por mira dos persona esclavisa. Nan mannan y garganta ta cubri cu hero y bo por mira e impotencia den nan cara, pero tambe e rabia. Di un distancia por mira otro personanan esclavisa, pero nan no ta asina central manera e otro dos personanan. Bo por wak claramente e explotacion di personanan esclavisa door di e Spañonan. Nan cosecha cu antes nan tabata cultiva cu orguyo y respet ya no ta di nan mas. 

Cuadra 4: Algo ta cambiando

E aspecto di religion y creencia ta bira mas visibel riba e di cuater cuadra. Aki por mira un cruz riba e dak di un cas di un habitante. Den aspecto fisico di e meneer por wak rastro di indjan cerca dije, pero algo ta diferente. Awo e tin sapato bisti, tabata cubri cu mas paña y un sombre tabata cubri su cabes. E cas cu e meneer ta para dilanti di dje ta traha cu piedra, pero ainda por wak hut si den vecindario.

Riba e cuadra parti abou por mira burico y cabrito. Na parti ariba por wak cuater cabay y casnan traha di palo. Aki ta mustra manera Eagle Beach. Den e pintura por wak 1636 y 1791 marca. Tambe por wak tres barco chikito y un barco grandi, pero ainda por wak un canoa ilustrando un periodo di transision. E barconan y e canoa ta para na canto. Aki mi a keda pega y no sa ki Ephraim kier bisa mi.

Ami tabata bou impresion cu e barconan lo ta bayendo. E di cuater pintura tabata yena cu capa di informacion. Pa cuminsa cabay no tabata un bestia di Aruba (burico si?). Mi casa ta pensa cu e cabay ta representa e comercio cu a cuminsa na Aruba (trade) y ami ta di acuerdo cu su pensamento, no mas cu mi ta pensa cu nan a trece cabay tambe pa acelera e trabounan y e comercio.

Cuadra 5 y 6: “Golden Rush”

Aki Ephraim ta ilustra un waf (Paardenbaai) cu diferente frutanan (patia) y batatanan. Por observa barconan mas moderno (mi ta desapunta cu mi no a describi dicon mi ta pensa cu nan ta mas moderno). Patras aya por wak Fort Zoutman y tambe por mira algun casnan rond ey banda. E meneer riba e potret aki ta un tiki mas cubri cu paña y su cara ta mustra cera (ami a pensa cu e ta rabia).

Mas ariba di e cuadra por wak Bushiribana cu detayenan di oro y por wak un piek. Dunando e impresion cu tin buscamento di oro. Mi casa a cuminsa conta cu e ta interpreta cu Ephraim kier a ilustra e prome pilar economico di Aruba. Prome a descubri oro, despues a cuminsa cu comercio di fruta te fosfaat. Mi no sa si di berdad e tin rason, pero por wak e garoshinan grandi cu nan tabata uza antes durante mina di fosfaat. Riba e garoshi tin skirbi ‘Aruba Phosphaat Maatschappy’.

Mas ariba por wak con e aspecto di cosecha a sigui crece na Aruba. Por wak mas maishi y plantacion di aloe. Pa loke ta architectura por wak cambionan den e structura di cas tambe cu den transcurso di añanan a bay cambiando. Riba e pintura aki tambe por wak Hooiberg. Mi ta haya bon cu Ephraim ta orienta nos, cu ta wak e pinturanan, door di agrega paisahenan cultural di nos isla.

Cuadra 7: Progreso y abundancia a costo di kico?

E siguiente pintura tabata grita e epoca despues di 1924. Mesora bo ta wak e bandera di Merca y Hulanda. Riba e pintura aki por mira hopi hende. Di nan aparencia fisico bo por wak cu nan tabata bin di diferente pais, p.e. nan colo di cuero, nan manera di bisti y haltura. Riba e cuadra aki tin auto ilustra pa prome biaha. Tin seis diferente auto y dos bus.

Memey por wak Lago. Abou por wak raiz. Na e parti ariba e palo ta sigui y e ta mustra manera un palo di druif. Di e palo aki tin diferente man ta sali. Ami na prome instante a interpret’e como crecemento. Den e palo di druif bo por wak Lago tambe pero e ta dof ilustra. Ami a wak esaki manera progreso, pero cu nos ta keda cu nos raiz y corda di unda nos a bin. E druifnan den e palo tin un mescla di colo. Tin colo biña, tin cu ainda ta berde y tin cu ya a bira bruin.

Mi casa su interpretacion tabata ful diferente y tabata haci hopi mas sentido cu esun di mi. El a interpreta cu Ephraim kier ilustra e venenamento di Aruba y p’esey nan a uza colo berde y p’esey tin manera neblina den e palo y Lago patras. Tambe el a sigui splica cu e tin heridanan den e palo (ami no a wak esaki mes). Di un banda e palo tin su raiz y el a sigui crece y saca fruta, pero a costo di kico?

Cuadra 8: “The Aruban Dream”

Riba e ultimo potret por mira e bandera di Antiyas Hulandes. Ami a pensa mesora riba 1986. Di un banda bo ta wak un man bacha cu colonan di bandera di Aruba. E man aki ta saca un strea for di e bandera di Antiyas Hulandes, simbolisando Aruba su status aparte.

Na otro banda parti ariba robes tambe tin un otro man bacha. Riba e man aki por lesa: “Right to vote”. E bachi aki no tin e colonan di Merca, pero e ta refleha e influencia di Merca riba nos isla. Na parti abou di e pintura por mira un hotel (Hotel Caribe, segun mi casa) y hopi palo di coco, hopi mata, hopi berde en general. Automaticamente bo ta cuminsa reflexiona. Con nos a yega aki nan? Un isla feliz di cement. Un otro cura di Merca? Nos no por nenga cu e man misterioso bacha ey tin un influencia enorme riba nos identidad.

Mi ta hopi curioso pa sa kico Ephraim lo pinta si e sigui cu e serie aki. Si abo haya chens di pasa admira e pinturanan aki den e auditorium di MANA, corda cu no ta permiti di saca potret (tin cosnan cu nos mester admira sin cu nos tin cu saca potret of graba, biba den e momento). Un tiki hipocrita di mi banda si mirando cu mi a haci un grabacion di bos, pero pa un bon causa.

Anto lunch na Santos tabata dushi. Mi lo bay pidi algo diferente otro biaha? Si. Mi bariga a keda mucho yen y esaki a influencia mi productividad despues durante “pole dance”? Absolutamente.

Awo si, te otro biaha!

Cu amor,

Jammita

P.S. corda laga un donacion atras pa MANA 🙂

0 Comments

Latest Posts

Mi top 10 di rocknan mas gusta di 2000-2010

Si, mi ta bek cu un otro top 10. E tabata entre esaki of skirbi tocante morto y entiero. Mi echt no kier a pone mi mes den un huki vulnerabel y core e riesgo cu mi lo haci mi mes tristo riba mi ultimo dianan di vakantie (si, mi a cuminsa skirbie den vakantie y no a...

35

Pa, Kico un homber ta haci ora cu e haya sa cu e ta bay bira tata?  Provee.  Esey ta exactamente loke cu Pa a haci ora cu mi tabata den bariga di Ma.  35 aña pasa Pa a cuminsa traha pa por cubri tur mi necesidadnan di baby.  Desde e dia ey Pa no a...

Mi top 10 cancionnan di reggaeton (2000-2010)

CW: Spiderman: Brand New Day spoilers! Despues di hopi tempo mi ta haya un peticion pa skirbi di un topico specifico: mi cancionnan faborito di e genero reggaeton. Mi tabata a punto di subi e storia aki siman pasa te ora cu mi a realisa mi a lubida un di e cancionnan...

Reflecting on Another School Year

Hey! School is out for summer. Hooray! Why does it feel like I have so much unfinished business, though? Not going to stress like last year. I promised my colleagues that I would shut off for the summer, and I intend to go through with it. Yes, this might feel like a...

Send Me All Your Vampires (but let me sleep)

TW / CW: Mention of suicide and self-harm. For some reason, my sleep has been disturbed for the past few weeks, and I have been drinking more water than the chick from Smile 2. Now that I have been temporarily released from academic stress and summer break is right...
Share Article